تنبیه

تنبیه کودکان از نگاه اسلامی و تربیتی

معنای تنبیه و تادیب

تنبیه در لغت به معنای هوشیار کردن، تذکر، بیدار کردن و توجه دادن است و در فارسی روزمره برای توبیخ و کتک زدن نیز استفاده می‌شود. تهدید در لغت به معنای تعلیم، ریاضت نفس و محاسن اخلاقی است. همچنین به معنای مجازات نمودن به سبب اتکا به کار ناپسند نیز به کار می‌رود. در اصطلاح فقهی تهدید هم او و مجازاتی است که برای کودک در نظر گرفته می‌شود تا از انجام عمل ناپسند بازداشته شود یادآور می شود که موضوع این مطلب فقط تا سن ۷ سال را شامل می‌شود.

 

قانون اصلی در تنبیه بدنی

 از سخنان سیره و روش اهل بیت این گونه استفاده می‌شود که تنبیه بدنی جز در موارد استثنایی و با رعایت شرایط ضوابط راه مناسبی برای تربیت اخلاقی کودکان نیست زیرا حضرت علی علیه السلام می فرماید:  براستی عاقل (انسان) فقط با ادب پند می گیرد و چهارپایان فقط با زدن پند می‌گیرند.

 قانون اصلی این است که از راه ها و روش‌های دیگر غیر از تنبیه بدنی برای تربیت کودک بهره‌گیری شود و فقط در موارد استثناء آن هم با شرایط و نداشتن جایگزین استفاده شود.

 

آثار منفی تنبیه بدنی

 بیشتر تنبیه‌های بدنی والدین برای ادب کردن کودک نیستند؛ بلکه برای فرونشاندن غضب و خشم است.  زیرا هرگز در هنگام غضب ادب حاصل نمی‌شود حضرت علی علیه السلام می فرمایند:  ادب به همراه غضب رخ نمی‌دهد.

 بر اساس این که بیشتر تنبیه های بدنی آثار منفی دارند توجه به این آثار ناگوار می تواند والدین را از تنبیه بدنی کودک باز دارد برخی از این آثارعبارتند از:

 

 

 کینه تنبیه کننده

  زمانی که والدین یا مربیان کودک را تنبیه می‌کنند، کودکی کینه وی را در دل می پروراند و آن را در آینده به صورت‌های گوناگون مثل درس نخواندن، مخالفت کردن با سخن والدین، بی‌نظمی، خرابکاری، ضربه زدن و… بروز می‌دهد. کودک در انتقام گیری تحلیل نمی‌کند و میان رفتارها ربط ایجاد نمی‌کند. برای مثال اگر شما فرزند خود را به دلیل شلوغ کردن تنبیه بدنی کردید ممکن است وسیله‌ای را خراب نماید یا از کارهایی که برعهده دارد سرباز زند.

 

 کتک کاری

 یادگیری کتک کاری

 هنگامی که تنبیه بدنی کودک تکرار می‌شود او نیز یاد می‌گیرد با دیگران آن گونه رفتار کند که شما با او رفتار می‌کنید. در برخورد با فرزندان کوچکتر از خود یا همسالان خود کتک کاری می‌کند؛ زیرا این روش در ذهن خود جای می‌گیرد که تصور می‌کند برای پیشبرد حرف و کار خود حق انجام چنین رفتاری را دارد.

 

ضعف اعتماد به نفس

 تنبیه بدنی اعتماد به نفس کودک را ریشه کن می‌کند و هر مقدار که تعداد آن بیشتر شود ضعف شخصیتی کودک نیز افزون می‌گردد. پس از این دیگر شهامت انجام وظایف و کارهای خود را در مراحل بعدی نخواهد داشت.

انجام هوشمندانه زشتی ها

وقتی کودک مرتکب کار زشت می‌شود و پیوسته توسط والدین تنبیه می‌شود، تصور می‌کند که اگر بخواهد از تنبیه بدنی رهایی یابد، باید این رفتارها را طوری انجام دهد که در دام نیافتد و تنبیه نشود.

اضطراب و ترس

تکرار فراوان تنبیه بدنی سبب می‌شود که کودک همواره دلهره تنبیه داشته باشد. این ترس و اضطراب همیشه همراه او می‌ماند و به تعادل روحی آسیب می‌رساند.

تحقیر شخصیتی

 از آثا منفی تنبیه بدنی این است که شخصیت کودک تخریب و تحقیرمی‌شود و از این پس وی، خود را انسان پست و بی ارزش می‌پندارد و با تکرار تنبیه بدنی و تحقیر شخصیتی دروی تقویت می‌شود و از او انسان بی‌شخصیت و پست می‌سازد. اهل بیت فرمودند: کسی که در پیشگاه خود بی ارزش باشد، از شر و بدی او در امان نباشید. امام باقر فرمودند: کسی که در نزد خود بی ارزش باشد دنیا در نظرش بزرگ جلوه می‌کند. امیرالمومنین فرمودند: از کسی که در نزد خود پست و دون است، امید نیکی نداشته باش. این احادث بیان می‌کند که انسان بی شخصیت و پست ها به نیکی و رستگاری راهی نمی‌برد. بنابراین باید از آنچه سبب بی شخصیتی کودک می‌گردد پیشگیری کرد. در نتیجه از تنبیه بدنی که یکی از عوامل مهم شخصیتی کودک می‌باشد باید پرهیز نمود.

 

طغیان و سرکشی

حریم میان والدین کودک با تنبیه بدنی شکسته می‌شود و با تحت فشار قرار گرفتن کودک و تکرار تنبیه دوران سرکشی می‌کند. ممکن است تنبیه را به جان بخرد و همواره کا‌ر‌های زشت را تکرار کند. رسول خدا می‌فرماید: کودکان را تحت فشار قرار ندهید و آنان را به طغیان وادار نسازید.

 سرکشی کودک

 

جبران آثار تنبیه بدنی

 والدین ممکن است به دلیل آگاهی نداشتن از آثار منفی تنبیه بدنی با تصور اینکه تنبیه بدنی می‌تواند مفید باشد به این کار اقدام کرده باشند؛ اکنون این سوال مطرح می‌شود که آیا برای جبران و از بین بردن آثار منفی این کار راهی هست؟ پاسخ این است که تنبیه بدنی دارای آثار گوناگون است که باید برای برطرف ساختن آنها اقدام نمود. بنابراین اگر گفته شد تنبیه بدنی باعث کینه می‌شود والدین یا مربی باید به همان میزان به کودک محبت کنند تا اثر سوء تنبیه از ذهن او خارج گردد.

 گاهی تنبیه کردن کودک را دچار کاهش اعتماد به نفس می کند در این صورت باید با ارتباط بیشتر سخنان محبت‌آمیز همراهی با کودک در بازی و انجام کارها اعتماد به نفس او را تقویت کرد. افزون بر همه نکات تنبیه بدنی کودک دارای احکام فقهی گوناگونی است که باید در کانون توجه قرار گیرد.

 

احکام فقهی تنبیه بدنی

 افزون بر آثار تربیتی-اخلاقی، تنبیه بدنی دارای آثار فقهی نیز هست که در عصر غیبت امام زمان مردم باید از سخن فقیهان دارای شرایط پیروی نمایند. بنابراین نمی‌توان به دلیل عصبانیت و یا توجیهات دیگر پا را فراتر از دستورات نهاد. درباره زدن کودک از فقیهان پرس شده و ایشان پاسخ گفتند و پاسخ ایشان همان وظیفه مردم در دوران غیبت امام زمان است.

 پاسخ های حضرت امام خمینی

 آیا به آمل تنبیه دیگر واجب است؟  اگر موجب آن شود باید دیه بدهند.

 اگر معلمی، شاگردی را برای تادیب تنبیه نمود و این تنبیه به حدی بود که موجب دیه یا قصاص است؛ آیا در این مورد نیز موجب دیه و قصاص می‌شود؟  در صورتی که به حد موجب حدی برسد دیه دارد هرچند برای تهدید باشد و در نقص عضو چنانچه عمدی نباشد قصاص نیست.

 

جهت اداره کلاس و آموزشگاه پس از ارشاد موعظه و ارائه طریق آیا می توان به تنبیه بدنی متوسطه گردید؟  جایز نیست مگر در موارد ضروری به طوری که موجب صدمه نشود.

  از موارد جواز زدن کودک زمانی است که گناه بزرگ انجام دهد اما حتی در این صورت که بچه گناه بزرگی انجام داده است باید اندازه و حد نگه داشت حضرت امام خمینی می‌گوید اگر بچه یکی از گناهان کبیره را انجام دهد ولی و یا معلم او با اجازه ولی می‌تواند به قدری که ادب شود ولی واجب نباشد بزنند.  آیت الله گلپایگانی در جواز زدن معلم با اجازه ولی شرعی می‌گوید: کتک زدن شاگرد جهت تادیب شرعی با اجازه ولی شرعی اگر موجب دین شود به طور آرام  بعید نیست و اگر جای ضرب به سرخی یا کبودی و سیاهی تغییر رنگ بدهد جایز نیست و معلم ضامن دیه است

به هر حال اگر چه پدر و مادر قصد ادب کردن کودک را داشته باشند ضربه ای که وارد می‌آورند باعث سرخ، سیاه، قرمزی یا جراحت شود باید دیه بپردازند.

 

 

جایگزین های مناسب تنبیه بدنی

 تنبیه چه می‌کند؟ می‌خواهد به کودک بفهماند که کارت اشتباه بوده است و باید از آن دوری کنیم و دیگران را تکرار نکنی؛ اما این کار در اسلام و روانشناسی دارای شرایط سخت و غیود بسیاری است که در صورت خارج شدن از حد و مرز آن احکام تکلیفی و وضعی فراوانی خواهد داشت. با توجه به نکته‌های گفته شده تا آنجا که جایگزین‌های مناسب و کارآمد برای تنبیه وجود دارد نوبت به آن نمی‌رسد؛ اکنون به جایگزین‌های مناسب تنبیه اشاره می کنیم:

 قهر کردن

 کودک بیشتر از همه با والدین در ارتباط است و آنان را بیش از همه دوست دارد از این رو جدایی والدین و یا بی اعتنایی یکی از آنها نسبت به او بسیار سخت و دشوار است با قهر والدین تمام درها را به روی خود بسته می‌بیند و هیچ راهی جز دست کشیدن از کار زشت خود نمی‌بیند .حتی اگر با لجبازی اجازه پوزش معذرت خواهی را به او نده؛ اما در درون پشیمان شده و تصمیم می‌گیرد که این کار را تکرار نکند. یکی از یاران امام کاظم از رفتار ناشایست فرزند خود در پیشگاه امام شکوه کرد، فرمودند او را نزن بلکه با او قهر کن؛ اما قهرخود را طولانی نکن.

 

تنبیه بدنی

چند نکته درباره قهر کردن

 برای اینکه قهر کردن اثر مناسب خود را داشته باشد چند نکته را باید در کانون توجه قرار داد:

۱٫     زمانی قهر کردن اثر خواهد داشت که زیاد از آن استفاده نشود، زیرا تکرار آن در موارد بسیار سبب عادی شدن و بی ارزش شدن آن نزد کودک می شود.

۲٫      قهر کردن نباید طولانی شود، زیرا طولانی شدن سبب می‌شود که اثر لازم را نداشته باشد بلکه کودک سعس می‌کند با وضعیت جدید هماهنگ شود و آن را فراموش کند.

۳٫      یکی از راه‌های مناسب و کارآمد این است که یکی از والدین با کودک قهرکند و دیگری واسطه برای آشتی دادن آنان شود و با قرار دادن شرط لازم به کودک توجه دهند که کارش اشتباه بوده و نباید تکرار نماید.

 

بهره گیری از محرومیت ها

 کودکان علاقه‌مندی‌های فراوان دارند و از برخی محرومیت‌ها هراسانند از این رو برای آنان از برخی کارهای ناهنجار می‌توان از علاقه‌مندی‌ها و محرومیت‌های آنها بهره جست.  به کودک تا حدود چهار سال می گویید: حالا که این کار را انجام می‌دهی پس در همین اتاق تنها بمان وحق نگاه کردن به تلویزیون و بیرون آمدن را نداری.در سنین بعدی کودک را از آنچه دوست دارد برای مدتی محروم می‌سازید به عنوان مثال: از تلویزیون یک برنامه خاص، بازی، اسباب‌بازی، از رفتن به مهمانی و پارک و… محروم می‌کنید. البته باید توجه کنیم باید تناسب میان محرومیت و کار خطای کودک رعایت شود.

 

استفاده از نیازهای کودک

 کودک نمی‌تواند نیازهای خود را برطرف سازد از این رو برای رفع نیازهای خود نزد والدین می‌آید در این هنگام والدین می‌توانند برآوردن خواسته او را در برآورده شدن خواسته‌های خود متوقف نمایند. به طور مثال اگر کودک شما درخواست خرید خوراکی می کند در این زمان از او بخواهید که تو نیز باید به خواسته ما در مورد فلان موضوع عمل کنی؛ در غیر این صورت به حرف و درخواست او گوش نمی‌دهیم.

 

نکاتی چند درباره تنبیه کردن

۱٫      تنبیه شدید بدنی افزون بر حرمت دیه دارد و هرگز کارساز نخواهد بود.

۲٫      تا جایی که ممکن است از تنبیه بدنی استفاده نکنید و به روش‌های دیگر از جایگزین‌ها بهره بگیرید.

۳٫      در تنبیه و محرومیت سن، توانایی، کار زشت و تناسب تنبیه را در نظر بگیرید.

۴٫      در صورت استفاده از تنبیه بدنی و برطرف شدن مشکل با روش‌های بیان شده آثار منفی تنبیه را برطرف سازید.

۵٫      مسائل تربیتی و روشها در صورتی اثربخش خواهد بود که به شرایط و ضرایب آنها به دقت عمل شود در غیر این صورت اثری نخواهد داشت.

۶٫      برای انجام تنبیه و استفاده از آن از قبل تصمیم بگیرید و بر اساس عصبانیت و دل خالی کردن خود تصمیم نگیرید و بدانید در تمام مراحل باید هدفی جز تربیت و پیشبرد آموزش مسائل دینی و اخلاقی نداشته باشید.

 

منبع: کتاب دوران طلایی تربیت 

نویسنده: محمد علی قاسمی